Pamięć o ofiarach: Muzeum Ofiar Represji Politycznych w Kazachstanie
Beata Bruggeman-Sękowska
W maju 2026 roku odwiedziłem Muzeum Ofiar Represji Politycznych w mieście Szymkent w Kazachstanie. Według informacji muzeum jest to pierwsza tego typu placówka w Kazachstanie poświęcona represjom politycznym z lat 1937–1938. Muzeum zostało otwarte 2 listopada 2001 roku z okazji 10. rocznicy niepodległości Republiki Kazachstanu, aby upamiętnić ofiary Wielkiej Czystki, okresu masowych represji politycznych rozpoczętych przez Józefa Stalina. Ekspozycja przedstawia również masowe deportacje różnych grup etnicznych z całego Związku Radzieckiego do Kazachstanu w okresie stalinowskim.
Muzeum ukazuje także politykę „Małego Października” (Kişi Qazan) wprowadzoną przez Filippa Gołoszczokina, która doprowadziła do katastrofalnego głodu kazachskiego (Aszarshyłyk) w latach 1930–1933. W połączeniu z przymusową kolektywizacją, konfiskatą bydła oraz przymusowym osiedlaniem koczowniczych Kazachów działania te doprowadziły do śmierci około 1,5–2 milionów ludzi. Wystawa przedstawia również powstania chłopskie przeciwko władzy sowieckiej, system sowieckich obozów pracy, deportacje oraz wydarzenia z grudnia 1986 roku (Żeltoqsan), które stały się symbolem rosnącego ruchu niepodległościowego Kazachstanu.
©Beata Bruggeman-Sękowska
©Beata Bruggeman-Sękowska
Głównym celem muzeum jest „przedstawienie nowych spojrzeń historycznych na epokę Czerwonego Terroru oraz przyczynienie się do kształtowania silnej postawy obywatelskiej, aby zapobiec podobnym tragediom w przyszłości”. Muzeum utrzymuje bliskie kontakty z potomkami ofiar represji, prowadzi badania historyczne oraz organizuje wykłady i programy edukacyjne, również online za pośrednictwem mediów społecznościowych.
Muzeum składa się z Sali Żałoby, sali ekspozycyjnej, sali kinowej oraz monumentalnej rzeźby. Jego kolekcja obejmuje 16 691 eksponatów.
W centrum sali ekspozycyjnej znajduje się imponująca rzeźba przedstawiająca ludzi walczących o wolność, uwięzionych pod sowieckim sztandarem, z ciałami przebitymi przez pękniętą komunistyczną gwiazdę. Wokół rzeźby znajdują się panele poświęcone najważniejszym przedstawicielom kazachskiego ruchu narodowego z początku XX wieku.
Sala ekspozycyjna
Stała wystawa składa się z dwunastu części tematycznych:
- Przywódcy Alasz: pierwsza kazachska narodowo-demokratyczna organizacja polityczna i ruch narodowy.
- Wielki głód w Kazachstanie (1930–1933).
- Powstanie Sozackie: zbrojne powstanie antyradzieckie w południowym Kazachstanie w 1930 roku przeciwko przymusowej kolektywizacji, konfiskacie bydła i prześladowaniom religijnym. Zostało szybko stłumione przez wojska sowieckie, a wielu uczestników stracono lub uwięziono.
- Powstanie Adayów: jedno z największych powstań antyradzieckich w zachodnim Kazachstanie w 1931 roku, kierowane przez członków plemienia Adayów. Było reakcją na przymusową kolektywizację, osiedlanie koczowników oraz głód. Powstanie zostało brutalnie stłumione, a wielu Kazachów zginęło lub uciekło za granicę.
- Mapa obozów pracy w Kazachstanie.
- Niewinne ofiary represji politycznych w południowym Kazachstanie.
- Izba tortur (sala przesłuchań).
- Karlag (Karagandyjski Obóz Pracy Poprawczej) – jeden z największych sowieckich obozów pracy w Kazachstanie.
- ALŻIR (Akmolski Obóz dla Żon Zdrajców Ojczyzny) – jeden z największych obozów dla kobiet w sowieckim systemie Gułagu. Otwarty w 1938 roku w pobliżu Akmolinska (obecnie Astana), przetrzymywał tysiące kobiet, z których większość nie popełniła żadnego przestępstwa, lecz została aresztowana wyłącznie dlatego, że były żonami lub krewnymi osób oskarżonych o bycie „wrogami ludu”. Więźniarki były zmuszane do ciężkiej pracy, żyły w bardzo trudnych warunkach i były oddzielane od swoich rodzin. Wiele kobiet urodziło dzieci w obozie, a dzieci w młodym wieku trafiały do domów dziecka. Chociaż obóz został zamknięty w 1950 roku, większość więźniarek została oficjalnie zrehabilitowana dopiero po 1958 roku.
- Totalitaryzm
- Deportacje.
- Wydarzenia grudniowe 1986 roku (Żeltoqsan): masowe protesty studentów w Ałmaty przeciwko decyzji Moskwy o zastąpieniu kazachskiego przywódcy partyjnego Dinmuchameda Kunajewa przez Giennadija Kołbina, etnicznego Rosjanina nieznającego realiów Kazachstanu. Protesty zostały brutalnie stłumione przez władze sowieckie, ale później stały się symbolem kazachskiej walki o niepodległość.
Sala Żałoby przedstawia listy ofiar sowieckiego terroru, natomiast sala kinowa prezentuje filmy dokumentalne poświęcone represjom.
©Beata Bruggeman-Sękowska
©Beata Bruggeman-Sękowska
©Beata Bruggeman-Sękowska
Stalinowskie czystki doprowadziły do zniszczenia kazachskiej elity intelektualnej. Tysiące pisarzy, naukowców, polityków, artystów i innych osób publicznych zostało aresztowanych, straconych lub zesłanych. Represje polityczne osiągnęły szczyt w latach 1937–1938, kiedy w Kazachstanie z partii komunistycznej usunięto 9323 osoby. W ciągu zaledwie dwóch tygodni wiosną 1938 roku wyjazdowa sesja Kolegium Wojskowego Sądu Najwyższego ZSRR pod przewodnictwem Goriaczewa skazała na śmierć 636 przedstawicieli polityki, nauki, kultury i sztuki na podstawie sfabrykowanych zarzutów o „burżuazyjny nacjonalizm”, szpiegostwo i działalność antyradziecką.
Łącznie około 113 000 osób w Kazachstanie padło ofiarą represji politycznych, z czego około 25 000 zostało straconych. Władze sowieckie deportowały również całe społeczności etniczne w tym Koreańczyków, Czeczenów, Niemców, Polaków, Inguszy, Tatarów krymskich i inne grupy do Kazachstanu. Wielu deportowanych nie popełniło żadnego przestępstwa i zostało przesiedlonych wyłącznie ze względu na swoje pochodzenie etniczne. Wraz z prześladowaniem kazachskiej inteligencji deportacje te głęboko zmieniły demograficzny i kulturowy krajobraz Kazachstanu.
©Beata Bruggeman-Sękowska
©Beata Bruggeman-Sękowska
Informacje praktyczne
Adres:
ul. Ryskulbekowa 14A, Szymkent
Godziny otwarcia:
- poniedziałek–piątek: 09:00–18:00
- sobota–niedziela: nieczynne
Źródła
https://welcome.kz/en/info-cities/shymkent/victims-political-repression-museum
https://welcome.kz/en/info-cities/akmola-region/alzhir
Photos: ©Beata Bruggeman-Sękowska
Autorka: Beata Bruggeman-Sękowska jest nagradzaną polsko-holenderską dziennikarką i autorką. Jest redaktor naczelną Central and Eastern Europe Center – Centrum Europy Środkowej i Wschodniej oraz prezesem European Institute on Communist Oppression – Europejskiego Instytutu ds. Represji Komunistycznych. Urodzona w Warszawie w Polsce, a obecnie mieszkająca w Holandii, Beata ma korzenie we Lwowie na Ukrainie oraz ormiańskie.
