Państwowe Muzeum Pamięci Ofiar Represji w Taszkencie: upamiętnienie ofiar represji politycznych

Beata Bruggeman-Sękowska

W kwietniu 2026 roku miałam okazję odwiedzić fascynujące muzeum w Taszkencie, stolicy Uzbekistanu, poświęcone ofiarom carskiej i sowieckiej represji. Państwowe Muzeum Pamięci Ofiar Represji pozwala lepiej zrozumieć jeden z najtrudniejszych rozdziałów współczesnej historii kraju, zachowując pamięć o ludziach, którzy padli ofiarą represji politycznych i prześladowań.

Po ogłoszeniu przez Uzbekistan niepodległości w 1991 roku rozpoczęto przywracanie pamięci o osobach określanych mianem „wrogów ludu”, które zostały niesłusznie prześladowane i poddane represjom w okresie panowania carskiego i radzieckiego. Ich nazwiska zostały wymazane z historii narodu i kultury uzbeckiej.

12 maja 1999 roku powołano komisję, której zadaniem było upamiętnienie ofiar represji. W lipcu tego samego roku, na podstawie decyzji rządu, utworzono fundację charytatywną „Shahidlar Xotirasi” („Pamięć Męczenników”). Rozpoczęto wówczas gromadzenie materiałów ekspozycyjnych do przyszłego Państwowego Muzeum Pamięci Ofiar Represji.12 maja 2000 roku odbyło się uroczyste otwarcie kompleksu memorialnego „Memorial of Martyrs”, zlokalizowanego w dzielnicy Yunusabad w Taszkencie. Na mocy dekretu pierwszego prezydenta Republiki Uzbekistanu, I. A. Karimowa, z dnia 1 maja 2001 roku „O ustanowieniu Dnia Pamięci Ofiar Represji”, w obrębie kompleksu Memorial of Martyrs utworzono Muzeum Pamięci Ofiar Represji.

Muzeum zostało oficjalnie otwarte 31 sierpnia 2002 roku, w pierwszym ogólnokrajowym Dniu Pamięci Ofiar Represji. Państwowe Muzeum Pamięci Ofiar Represji znajduje się naprzeciwko wieży telewizyjnej w Taszkencie, na terenie kompleksu Memorial of Martyrs. Jest to niezwykle imponujące miejsce i jeden z punktów, których nie można pominąć podczas zwiedzania miasta. Kompleks składa się z dwóch budynków, starannie utrzymanego parku oraz rotundy. Rotunda, zwieńczona piękną turkusową kopułą i wsparta na ośmiu marmurowych kolumnach, kryje kamień pamiątkowy z napisem:

„Pamięć o tych, którzy oddali życie za swoją ojczyznę, będzie żyła wiecznie.”

Lokalizacja kompleksu memorialnego i muzeum nie została wybrana przypadkowo. Od lat dwudziestych XX wieku aż do wybuchu II wojny światowej miejsce to było miejscem egzekucji wielu ofiar represji radzieckich. Zamordowanych chowano tutaj w trzech masowych grobach. Kompleks memorialny obejmuje teren tych trzech dawnych miejsc pochówku. Symboliczne mauzoleum stanowi centrum pamięci całego założenia, natomiast muzeum pełni funkcję ośrodka edukacyjnego.

©Beata Bruggeman-Sękowska

Według Fundacji „Shahidlar Xotirasi” we wrześniu 1937 roku na terenie dzisiejszego Uzbekistanu aresztowano i skazano 10 700 osób. Spośród nich 3 613 zostało skazanych na karę śmierci, natomiast 7 087 otrzymało wyroki od ośmiu do dziesięciu lat łagrów. W okresie od 13 do 28 listopada skazano kolejnych 1 611 osób, a w samym grudniu 1937 roku liczba skazanych wyniosła 3 610. Wśród ofiar znaleźli się wybitni przedstawiciele uzbeckiej inteligencji.

Muzeum, zwieńczone efektowną podwójną kopułą, składa się z trzech sal wystawowych otoczonych bogato zdobionym krużgankiem. Budynek ozdobiony jest licznymi tradycyjnymi motywami rzeźbiarskimi i wspiera się na kolumnach o wysokości 5,5 metra. Łączna powierzchnia ekspozycji wynosi 960 m². Ekspozycja została ułożona w porządku chronologicznym i obejmuje okres od pierwszego podboju Azji Środkowej przez Imperium Rosyjskie w 1873 roku aż po uzyskanie przez Uzbekistan niepodległości w 1991 roku.

©Beata Bruggeman-Sękowska

Wystawa muzealna podzielona jest na dziesięć części:

1. Kolonizacja Azji Środkowej (Turkiestanu) przez Rosję carską oraz walka miejscowej ludności.
2. Ruch odrodzenia narodowego, jego przejawy i kierunki działalności. Dżadidyzm w Uzbekistanie.
3. Likwidacja Autonomii Turkiestanu i początek represyjnej polityki państwa radzieckiego (1917–1924).
4. Ruch oporu przeciwko uciskowi i przemocy. Powstania zbrojne w Azji Środkowej (1918–1924).
5. Polityka kolektywizacji i rozkułaczania prowadzona przez władze radzieckie oraz jej tragiczne skutki (1930–1936).
6. Represje polityczne na początku lat trzydziestych (1929–1936).
7. Wielki Terror lat 1937–1938.
8. Represje polityczne lat czterdziestych i pięćdziesiątych.
9. Represje lat osiemdziesiątych – „Afera Bawełniana”.
10. Przywracanie sprawiedliwości historycznej, upamiętnianie ofiar represji oraz najważniejsze wydarzenia związane z zachowaniem i rozwojem wartości narodowych po uzyskaniu niepodległości (od 1991 roku).

Szczegółowy opis wszystkich części ekspozycji można znaleźć na stronie:
http://muzey-xotira.uz/en/exp/

Na początku zwiedzania przedstawiono ogólne informacje historyczne dotyczące okresu tzw. „Wielkiej Gry”, czyli rywalizacji Imperium Rosyjskiego i Imperium Brytyjskiego o wpływy w Azji Środkowej. Następnie uwaga zwiedzających kierowana jest na osoby uczestniczące w antycarskich powstaniach w Taszkencie i Andiżanie w XIX wieku. Wymieniono je z nazwiska; część została stracona przez powieszenie, inni zostali zesłani lub uwięzieni.

Znaczna część ekspozycji poświęcona jest okresowi sowieckiej represji, w szczególności epoce stalinowskiej i latom Wielkiego Terroru. W centralnej części muzeum znajduje się jeden z najbardziej poruszających eksponatów – czarny więzienny samochód transportowy radzieckiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (MWD), powszechnie znany jako „Czarny Kruk”. Pojazdy tego typu stały się symbolem strachu w czasach stalinowskich, ponieważ służyły organom bezpieczeństwa do przewożenia osób aresztowanych podczas czystek politycznych i kampanii represyjnych. Samochód symbolizuje tysiące ludzi wywożonych w latach represji.

Na wystawie wymieniono nazwiska wielu ofiar represji, natomiast nazwiska osób odpowiedzialnych za ich prześladowania zasadniczo nie są podawane. Zwiedzający mogą zapoznać się z materiałami pochodzącymi z archiwów dawnego KGB (radzieckiej policji politycznej), w tym z fotografiami, dokumentami urzędowymi, takimi jak nakazy egzekucji, podpisane zeznania i prośby o ułaskawienie, a także z przedmiotami osobistymi osób straconych lub prześladowanych.

Część poświęcona kampanii rozkułaczania z 1932 roku zawiera zestawienie skonfiskowanego bydła oraz mienia należącego do tzw. kułaków i zamożniejszych chłopów. W sąsiednich gablotach znajdują się nakazy aresztowania, wyroki śmierci, podpisane zeznania oraz petycje składane przez członków rodzin osób uwięzionych lub skazanych.

Dwie kolejne części dotyczą późniejszego okresu radzieckiego. Pierwsza przedstawia deportacje Polaków, Tatarów krymskich, Koreańczyków oraz innych grup etnicznych oskarżonych podczas II wojny światowej o współpracę z wrogami Związku Radzieckiego.

Druga poświęcona jest moskiewskiej kampanii antykorupcyjnej skierowanej przeciwko władzom Uzbekistanu w latach osiemdziesiątych, znanej jako „Afera Bawełniana”. W tej części przedstawiono również negatywne skutki centralnego planowania gospodarczego Związku Radzieckiego dla środowiska naturalnego i zdrowia publicznego, wynikające przede wszystkim z masowej uprawy bawełny.

©Beata Bruggeman-Sękowska

©Beata Bruggeman-Sękowska

©Beata Bruggeman-Sękowska

©Beata Bruggeman-Sękowska

Muzeum pełni również funkcję placówki naukowo-badawczej. Zatrudnieni w nim historycy prowadzą badania nad dokumentami archiwalnymi dotyczącymi historii represji oraz gromadzą materiały źródłowe. Za pośrednictwem funduszu muzealnego regularnie publikowane są monografie, opracowania naukowe oraz publikacje publicystyczne i artystyczne.

Informacje praktyczne

Państwowe Muzeum Pamięci Ofiar Represji
podlegające Gabinetowi Ministrów Republiki Uzbekistanu

Adres:
100184 Taszkent, dzielnica Yunusobod
ul. Amira Temura, plac „Shahidlar Xotirasi”

Godziny otwarcia:

• wtorek–sobota: 09:00–17:00
• niedziela: 09:00–15:00

Przerwa obiadowa:
13:00–14:00

Muzeum jest nieczynne w poniedziałki.

Wirtualne zwiedzanie:
https://uzbekistan360.uz/ru/location/telebasna-oj-k

Źródła:

• http://muzey-xotira.uz/en/
• https://uzbekistan.travel/en/o/museum-victims-repressions/
• https://eurasianet.org/tashkent-museum-allows-for-public-discussion-of-recent-past

Nota redakcyjna: Powyższy artykuł stanowi tłumaczenie z języka angielskiego.

Zdjęcia©Beata Bruggeman-Sękowska

Autorka: Beata Bruggeman-Sękowska jest nagradzaną polsko-holenderską dziennikarką i autorką. Jest redaktor naczelną Central and Eastern Europe Center – Centrum Europy Środkowej i Wschodniej oraz prezesem European Institute on Communist Oppression – Europejskiego Instytutu ds. Represji Komunistycznych. Urodzona w Warszawie w Polsce, a obecnie mieszkająca w Holandii, Beata ma korzenie we Lwowie na Ukrainie oraz ormiańskie.